Filizler Devriliyor veya Dipten Çöküyor
“Filizler yatıyor ya da gövde dipten incelip çöküyor”
Hızlı tanı: Gövde dipleri incelip kahverengileşmiş ve sümüksü bir hal almışsa mantar kaynaklı çökerten hastalığıdır; gövdeler diri ve sağlamsa mekanik bir destek sorunudur.
Sorun nedir?
Filizlerin devrilmesi görüntüsünün ardında iki tamamen zıt neden bulunabilir ve bunların çözümleri de birbirinden farklıdır. Öncelikle bir filizi nazikçe kaldırarak gövdenin harçla buluştuğu dip noktaya bakın. Gövde dibi incelmiş, kahverengileşmiş ve sümüksü bir yapıya bürünmüşse karşınızda çökerten (damping off) hastalığı vardır. Bu mantar kaynaklı bulaşıcı bir sorundur. Buna karşılık gövdeler diri, beyaz ve sağlamsa, filizler sadece birbirini taşıyamadığı için mekanik bir destek eksikliğinden devriliyordur.
Mekanik devrilmenin arkasında genellikle seyrek ekim yer alır. Mikrofiliz üretiminde filizlerin birbirine yaslanarak dik durması doğal ve beklenen bir durumdur. Yeterince sık ekilmediğinde her filiz kendi yaprak ağırlığını tek başına taşımak zorunda kalır ve yana yatar. Özellikle çenek yaprakları iri ve ağır olan ayçiçeği filizleri bu nedenle en sık devrilen türdür.
Nedenleri
Çökerten hastalığı (mantar)
Pythium ve Rhizoctonia gibi toprak kaynaklı mantarlar gövdeyi tam harç seviyesinden çürüterek devirir. Aşırı nem, durgun hava ve 24°C üzerindeki sıcaklıklarda çok hızlı yayılır ve genellikle tepside dairesel lekeler halinde genişler.
Seyrek ekim
Filizler birbirini destekleyemeyecek kadar seyrek ekildiğinde kendi ağırlıklarıyla yana devrilir. Bu durumda ortada bir hastalık yoktur, yalnızca tohum yoğunluğu yetersiz kalmıştır.
Zayıf gövde (etiolasyon)
Işık eksikliğinden dolayı aşırı uzayıp iplik gibi incelen gövdeler yaprakların ağırlığını taşıyamaz. Kontrolsüz uzama ve devrilme sorunları sıklıkla birlikte görülür.
Kök tutunma sorunu
Karanlık evrede ağırlık baskısı uygulanmayan iri tohumlu filizlerde kökler harca sıkı tutunamaz ve filizler kökleriyle birlikte yana yatar.
Üstten sulamanın basıncı
Üstten sert bir su jetiyle sulama yapmak narin filizleri fiziksel darbeyle yere yatırır; amaranth gibi ince yapılı türlerde bu hata tek başına devrilmeye yol açabilir.
Hasadın gecikmesi
Hasat süresi geçtikçe filizler gereğinden fazla uzayıp ağırlaşır ve kendi ağırlığı altında yatmaya başlar.
Nasıl çözülür?
Adımları sırayla uygulayın. İlk adım tanıyı doğrulamaya yönelik.
- 1
Önce ayırt edin
Birkaç filizi kök hizasından inceleyin. Gövde dibi kahverengileşmiş, çürümüş ve sümüksü ise sorun çökerten hastalığıdır. Gövde beyaz, sert ve sağlıklı görünüyorsa sorun mekanik destek yetersizliğidir; izlenecek yol buna göre belirlenir.
- 2
Çökerten varsa yayılmayı durdurun
Tepside çökerten hastalığı tespit ettiyseniz, etkilenen alanı ve çevresindeki sağlıklı görünen birkaç santimlik kuşağı cımbızla alıp hemen çöpe atın. Üstten sulamayı derhal durdurun, fan çalıştırarak hava akımı sağlayın ve kapağı kaldırın. Çürüme geniş bir alana yayıldıysa tüm tepsiyi imha edin.
- 3
Tepsiyi ve ekipmanı dezenfekte edin
Çökerten görülen üretim tepsisini sıcak sabunlu suyla yıkayıp ardından seyreltilmiş çamaşır suyu veya sirkeyle dezenfekte edin. Harcı kesinlikle tekrar kullanmayın; kullandığınız makas ve aletleri de sterilize edin.
- 4
Mekanik sorunda yoğunluğu düzeltin
Sorun mekanik destek eksikliği ise, bir sonraki ekimde tohum gramajını aralığın orta ve üst sınırına çekin. Filizlerin omuz omuza vererek dik durmasını sağlayacak yoğunluğu yakalayın.
- 5
Karanlık evrede baskı uygulayın
Özellikle ayçiçeği gibi iri tohumlarda karanlık evre boyunca ters tepsi üzerine 1-2 kg ağırlık koyun; bu yöntem köklerin harca kilitlenmesini ve gövdelerin kalınlaşmasını sağlar.
- 6
Alttan sulamaya geçin
Düzenli olarak alttan sulama yapın. Bu yöntem hem gövde diplerini kuru tutarak mantar riskini düşürür hem de narin gövdeleri su basıncından korur.
- 7
Hasadı geciktirmeyin
Hasat zamanı geldiyse gecikmeden filizleri kesin. Yana yatmış olsa da gövdesi sağlıklı ve diri olan filizler güvenle tüketilebilir; hasat sonrası 5 dakikalık buzlu su banyosu çıtırlıklarını geri kazandırır.
Nasıl önlenir?
- ✓Tohumları yeterli yoğunlukta ekin; filizlerin birbirine yaslanarak dik durması gerekir.
- ✓Her ekimde ortamda hafif hava akımı oluşturacak bir fan çalıştırın; çökerten hastalığı durgun ve rutubetli havada ürer.
- ✓Alttan sulama yapın ve sulama kabında tepsiyi gereğinden uzun süre bekletmeyin.
- ✓İri tohumlu türlerde karanlık evrede mutlaka hafif ağırlık baskısı uygulayın.
- ✓Tepsileri her ekimden önce temizleyip dezenfekte edin; kullanılmış harcı kesinlikle yeniden değerlendirmeyin.
- ✓Ortam sıcaklığını 18-24°C bandında dengeli tutun.
Zamanlama sorunların yarısını önler
Karanlık evrenin bir gün fazlası uzamaya, hasadın bir gün gecikmesi acılığa yol açar. Ekimlerinizi takvimle takip edebilirsiniz.
Yetiştirme Takvimi →Kalıcı çözüm için ilgili rehber bölümü: Drenaj ve yetiştirme ortamı. Belirtiden emin değilseniz teşhis aracı sorularınıza göre kurulumunuzdaki olası nedenleri gösterir.
Sık Sorulan Sorular
▸Çökerten hastalığı bulaşıcı mı?
Evet, son derece bulaşıcıdır. Mantar sporları su damlacıkları, hava akımı ve kullanılan aletler yoluyla hızla diğer tepsilere sıçrayabilir. Bu nedenle hastalıklı tepsiyi diğerlerinden uzaklaştırın, harcı atın ve kapları dezenfekte edin. Çevredeki sağlıklı tepsilerin hava sirkülasyonunu derhal artırın.
▸Devrilen filizler yenir mi?
Gövdesi diri ve beyaz olan, yalnızca mekanik olarak yatmış filizler tamamen güvenlidir ve afiyetle tüketilebilir. Ancak gövde dibi kahverengileşmiş ve sümüksü doku almış (çökerten bulaşmış) filizler mikrobiyal yük ve bozulmuş tat nedeniyle kesinlikle tüketilmemelidir.
▸Ayçiçeği filizlerim neden hep yatıyor?
Ayçiçeği mikrofilizinin çenek yaprakları diğer türlere kıyasla oldukça iri ve ağırdır. İnce gövdelerin bu yaprakları dik taşıyabilmesi için doğru tohum sıklığı, karanlıkta ağırlık baskısı ve güçlü ışık desteği şarttır; bu üç unsurdan biri eksik kaldığında devrilme kaçınılmaz hale gelir.
▸Fan sürekli çalışmalı mı?
Sürekli açık kalması şart değildir. Günde birkaç saat boyunca en düşük devirde ve filizleri doğrudan hırpalamayacak bir açıyla çalışması yeterlidir. Amaç ortamdaki durgun havayı dağıtmaktır, filizleri kurutmak değildir.